خدا یا در لحظه نبودنم غافل از من نبوده ای
و من در لحظه لحظه بودنم به یادت نبوده ام

کلمه خمس در قرآن آیا به معنای غنیمت جنگی است ؟بازگشت به دانستنی های قرآنی
ثبت شده در تاریخ 24-فروردین-1393 -- تعداد بازدید : 2317 بار

هر گاه استعمال یک لفظ در افراد و مصادیق یک معنای کلّی با لحاظ خصوصیّت و ویژگی خاصّی ، شیوع داشته باشد ( مانند استعمال لفظ  ((رَجُل)) در افراد ((انسان)) مانند زید و عمر و بکر ، به لحاظ خصوصّیت مرد بودن ) ، و بددانیم که لفظ مذکور برای تک تک آن افراد وضع نشده است ، چنین کثرت استعمالی ، نشان دهنده ی آن است که بین آن افراد ، معنای جامع و قدر مشترکی وجود دارد ، و لفظ مذکور ( مانند واژه ی ((رجل)) در مثال ما ) برای آن معنای کلی و قدر مشترک وضع شده است .

از این رو هر گاه کسی که از زبانی بیگانه است و نسبت به آن جاهل می باشد ، بخواهد از راه کسانی که به آن زبان سخن می گویند ، به معانی لغات بیگانه در زبان خود پی ببرد ، راهی ندارد جز این که به گفتگوهای آنها گوش فرا دهد . در این صورت اگر دید که لفظ خاصّی ( مانند آب ) همراه با محمولهای متعدد در معنای معیّنی به کار می رود ، مثلا می بیند مجتهد ( در هنگام استعمال کلمه ی آب ) می گوید :

(( آب طاهِر و مُطَهِّر است )) و شیمیدان می گوید : (( آب ، ماده ای مایع و روان است . )) ، و فیزیکدان می گوید : (( آب فاقد رنگ است )) ، پی می برد که کلمه ی آب برای همان معنای معیّن که مورد استعمال آنهاست وضع شده است ، چرا که آن چه که می تواند موجب صحّت این استعمال باشد ، یا وضع است و یا علاقه و تناسب مجازیّت و چون استعمال با علاقه و تناسب ، اطّراد و شیوع ندارد نتیجه می گیریم که این استعمال ناشی از وضع و بیانگر آن است که آن لفظ ( آب ) برای همان مهنای معیّن و مورد نظر وضع شده است .

مثال دیگر : خداوند سبحان درسوره انفال آیه 41 (خمس ) می فرماید :


وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْ‏ءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِي الْقُرْبى‏ وَ الْيَتامى‏ وَ الْمَساکينِ وَ ابْنِ السَّبيلِ إِنْ کُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَ ما أَنْزَلْنا عَلى‏ عَبْدِنا يَوْمَ الْفُرْقانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ وَ اللَّهُ عَلى‏ کُلِّ شَيْ‏ءٍ قَديرٌ 


و بدانید آنچه از اشیا و اموال ( به وسیله جنگ با کفّار یا هر اکتساب و استفاده دیگر ) به غنیمت بردید پس مسلم است که یک پنجم آن از آن خدا و از آن فرستاده او و از آن خویشاوند رسول و یتیمان و مسکینان و در راه ماندگان است ( راه هر هدف دینی و دنیوی لازم برای اسلام و مسلمین که راهیانش نیاز به آن دارند ) ( خدا مالک حقیقی آن ، و رسول و خویشاوند به عنوان امام امت مالک اعتباری طولی آن ، و گروه های سه گانه از خاندان رسول مستحقین انفاق از آنند ) اگر به خدا و به آنچه بر بنده خود در روز جدایی ( حق از باطل ) روزی که آن دو گروه ( مسلمین و مشرکین در بدر ) درگیر شدند نازل کردیم ، ایمان آورده اید ، و خداوند بر همه چیز تواناست. ( در آیه اول این سوره همه غنائم جنگی از آن خدا و پیامبر دانسته شد و در آیه 69 همه آن برای مؤمنین مباح گردیده ، و پس از ایمان اجمالی به آن دو ، این آیه رفع ابهام می کند که خمس آن از آن خدا و پیامبر و گروه هایی است که نام برده شده و بقیه از آن رزمندگان است ) .

 

 

از این آیه شریفه وجوب پرداخت خمس یک پنجم غنیمت استفاده می شود ، لیکن سوال این است که آیا کلمه ی (( غنیمت )) برای خصوص غنایم به دست آمده از جنگ وضع شده است ، یا برای هر منفعتی که انسان از راه های مختلف به دست می آورد ؟

پاسخ می گوییم : از راه وجود اطّراد در استعمال آن ، می توان فهمید که کلمه ی غنیمت در معنای دوم به کار رفته است ؛ زیرا وقتی در قرآن و احادیث تتبع و جستجو می کنیم ، می بینیم استعمال کلمه ی غنیمت در معنای دوم یعنی انواع منفعت هایی که انسان از راه های گوناگون به دست می آورد ، اطّراد و شیوع دارد .

مانند سوره ی نساء آیه 94 :


يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ في‏ سَبيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا وَ لا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى‏ إِلَيْکُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا فَعِنْدَ اللَّهِ مَغانِمُ کَثيرَةٌ کَذلِکَ کُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْکُمْ فَتَبَيَّنُوا إِنَّ اللَّهَ کانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبيراً 



ای کسانی که ایمان آورده اید ، هنگامی که در راه خدا ( برای جهاد ) سفر کردید خوب بررسی و تفحّص نمایید و نسبت به کسی که به شما سلام دهد و اظهار اسلام کند مگویید مؤمن نیستی ، که بخواهید ( به این بهانه او را بکشید تا ) متاع زندگی دنیا را بطلبید ، در حالی که در نزد خداوند غنیمت های فراوان است. شما نیز پیش از این چنین بودید ( به زبان اظهار ایمان می نمودید و نیز برای متاع دنیا انسان می کشتید ) تا خدا بر شما ( به ایمان واقعی ) منّت نهاد. پس باید بررسی و تحقیق نمایید ، که همانا خداوند به آنچه می کنید آگاه است.


که منظور از غنیمت و مغانم در اینجا ، انواع نعمتها و روزی است .

همچنین مانند این فرمایش رسول خدا صلوة الله علیه و آله در مورد زکات که فرمود : (( اللهم اجعَلها مَغنَماً ))

یعنی : خداوندا ، زکات را غنیمت و امر نافعی قرار ده .

و نیز در کتاب (( مُسنَد احمد )) آمده است : (( غَنیمةُ مُجالِسِ الذِّکرِ، الجَنَّةُ ))

غنیمت و فائده حاصل از مجالس ذکر خدا ، بهشت است .

همچنین در توصیف ماه مبارک رمضان این عبارت به کار رفته است : (( غُنمُ المُومِنِ ))

یعنی : ماه مبارک رمضان برای انسان مومن یک غنیمت است .

بدین ترتیب ، از این استعمال زیاد و شایع بر می آید که کلمه ی (( غنیمت )) برای معنای اعمّ وضع شده است .

این شیوه در بدست آوردن مفاهیم و معانی لغات و تفسیر لغت های قرآن و لغات مشکل احادیث شیوه ای آشنا و مأنوس و مورد عمل محققین است . به چنین شیوه ای در تفسیر کلمات قرآن ، (( تفسیر بیانی )) گفته می شود .

بخش نظرات
روزشمار فاطمیه
روزشمار غدیر
روزشمار محرم عاشورا