خدا یا در لحظه نبودنم غافل از من نبوده ای
و من در لحظه لحظه بودنم به یادت نبوده ام

اسامی و اوصاف قرآن بازگشت به دانستنی های قرآنی
ثبت شده در تاریخ 02-بهمن-1392 -- تعداد بازدید : 1816 بار

اسامی و اوصاف قرآن


در تعداد نام ها و اسامی قرآن ، میان مفسران و دانشمندان اختلاف نظر وجود دارد ؛ به طوری که مفسر بزرگ قرن ششم ، جمال الدین ابولفتوح رازی ، در مقدمه ی تفسیر خود 43 نام برای قرآن آورده است که بیشتر جنبه وصفی دارد ؛ در حالی که طبرسی در مجمع البیان به چهار نام قرآن  ، فرقان ، کتاب و ذکر اکتفا کرده است . بدرالدین زرکشی نقل می کند که : (( حرالی کتابی در این زمینه نوشته و بیش از نود اسم یا وصف برای قرآن یاد آور شده است . )) از قاضی عزیزی 55 نام و عنوان برای قرآن نقل شده است . این اسامی در کتاب علوم قرآنی با ذکر شاهد آن آورده است .

از میان نام های گفته شده ، چهار نام است که در خود قرآن به عنوان اسم به کار رفته است که عبارتند از :

1 – قرآن :

سوره بروج آیه 21 : بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجيدٌ


( این کتاب سحر و افسانه نیست ) بلکه آن کتابی خواندنی و ارجمند است.

2 – فرقان :

سوره فرقان آیه 1 :  تَبارَکَ الَّذي نَزَّلَ الْفُرْقانَ عَلى‏ عَبْدِهِ لِيَکُونَ لِلْعالَمينَ نَذيراً


آن خدایی که ملکیت و حاکمیت آسمان ها و زمین از آن اوست ، و فرزندی برای خود نگرفته و شریکی در مالکیت و حاکمیت برای او نبوده است ، و همه چیز را آفریده و هر یک را ( در وجود و آثار و بقا و روابط فیما بین ) به تناسب حال او اندازه گیری کرده است.


3 – کتاب :

سوره نساء آیه 105 :   إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَيْکَ الْکِتابَ بِالْحَقِّ لِتَحْکُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِما أَراکَ اللَّهُ وَ لا تَکُنْ لِلْخائِنينَ خَصيماً


و همانا ما این کتاب را بر تو به حق ( هدفی والا و عقلانی ) فرو فرستادیم تا در میان مردم به آنچه خدا به تو نمایانده است داوری کنی و مدافع خائنان مباش.

4 – ذکر :

سوره حجر آیه 9 :  إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ




اشتقاق واژه قرآن


این واژه از ریشه ((قرأ)) به معنای خواندن گرفته شده است . همزه در اصل واو بوده و از ماده قَرَوَ به معنای گرد آوردن است ؛ زیرا قاری در هنگام تلاوت ، کلمات و حروف را گرد هم می آورد ، نظیر کتاب و کتابت که در اصل به معنای جَمَعَ بوده ، چنانچه راغب می گوید .

قرآن مصدر است همچون غفران ، رجحان و کفران . در اشتقاق کلمه قرآن اختلاف نظر وجود دارد ؛ بیشتر بر آنند که از ریشه قَرَأ در اص قَرَوَ گرفته شده است . ابن فارس ( متوفای 395 ه.ق )  می گوید : (( قاف ، راء و حرف معتل واو ، اصل صحیحی است که بر جمع دلالت کند . قریه ( روستا ) از همین ریشه است به این جهت که مردم در آن گرد آیند ...

می گویند : قرآن نیز از همین ریشه است به آن جهت که احکام و قصص و جز آن را در خود گرد آورده است . راغب اصفهانی ( متوفای 502 ه.ق) در ماده قرو می گوید ((قرآن در اصل مصدر است مانند کفران و رجحان ، چنانچه در آیه آمده است ، سوره قیامه آیات 17-18 :

و به گونه اختصاص ، نام کتاب آسمانی است که برپیامبر اسلام صواه الله علیه و آله نازل گردیده و به اصطلاح عَلَم بر آن است و بدان جهت قرآن گفته شده که نتایج و ثمرات تمامی کتب آسمانی را جامع است ))

بنابر این قرآن در اصل مصدر و مبنی للمفعول و به معنای مایقرأُ بوده و اسم علم برای کتاب آسمانی نازل شده بر پیامبر است.

این واژه اصالت عربی دارد و بسی اشتباه است گفتار برخی که آنرا واژه دخیل دانسته و اصالت عربی آن را منکرند و می گویند از اصل سریانی گرفته شده که قریانه بوده است و به معنای تلاوت آیات و نصوص آسمانی است . پوشیده نیست که لغتهای شرقی احیانا مشترکاتی دارند ، ولی این دلیل نمی شود که لغتی از لغت دیگر گرفته شده باشد ، بلکه دلیل بر آن است که این لغات اصل مشتکی دارند . به علاوه از کجا معلوم که سریانی از عربی نگرفته باشد ؟ عمده آنکه فرق میان لغت وارده و لغت اصلیه وجود اشتقاق است . هر واژه که اشتقاق دارد اصیل است ، به ویژه اگر اشتقاق فراوان داشته باشد مانند قرآن و کتاب .

 

معنای سوره 


سوره از ((سور)) – دیوار بلند گرداگرد شهر – گرفته شده است ؛ زیرا هر سوره آیاتی را در برگرفته است و به آن احاطه دارد ، مانند حصار شهر که خانه ها را در بر گرفته است .

برخی آن را به معنای (( بلندای شرف )) و (( منزلت رفیع )) گرفته اند ؛ زیرا بنابر گفته ی ابن فارس یکی از معانی سوره ، علو و ارتفاع است . ابولفتوح رازی می گوید : (( بدان که سوره را معنا و منزلت بود از منازل شرف و دلیل این ، قول نابغه ی ذیبانی است :

                          الم تر انّ الله اعطاک سوره                                تری کلّ ملک دونها یتذبذب

              نمی بینی که خداوند به تو شرف و منزلتی رفیع داده است که هر پادشاهی نزد آن متزلزل می نماید .

وی اضافه می کند : (( باروی شهر را از آن جهت سور خوانند که بلند و مرتفع است )).

برخی دیگر آن را ((سؤر)) به معنای پاره و باقی مانده ی چیزی دانسته اند ؛ طبق این نظر سوره در اصل ((سؤره )) و به معنای پاره ای از قرآن بوده و به منظور سهولت در تلفظ ، همزه به واو بدل شده است .


معنای آیه


آیه به معنای علامت است و هر آیه از قرآن نشانه ای بر درستی سخن حق تعالی است . جاحظ می گوید: (( خداوند کتاب خود را – کلا و بعضا – بر خلاف شیوه ی عرب نامگذاری کرد . تمام آن را قرآن نامید ؛ چنانکه عرب مجموع اشعار یک شاعر را  دیوان می گوید . قسمتی از آن را سوره نامید ؛ مانند قصیده ی دیوان و قسمتی از سوره را آیه نامید ؛ همانند هر بیت در قصیده .. )).

لازم به توضیح است که اشتمال هر سوره بر تعدادی آیه ، یک امر توفیقی است و کم و زیاد بوده آیه های هر سوره با دستور خاص پیامبر اکرم صلوة الله علیه و آله انجام گرفته و همچنان بدون دخل و تصرف باقی است و در این امر سرّی نهفته است که مربوط به اعجاز قرآن و تناسب آیات می باشد .

همچنین باید توجه داشت نامگذاری سوره برای قسمتی از قرآن و آیه برای قسمتی از سوره ، توسط خود قرآن انجام شده است . این نام گذاری در آیه ی اول سوره نور کاملا واضح است :


( این ) سوره ای است که آن را فرو فرستادیم ، و ( عمل به آن را ) واجب نمودیم ، و در آن آیات روشنی نازل کردیم ، شاید شما متذکّر شوید!

منبع : علوم قرآنی ( آیت الله محمد هادی معرفت )

بخش نظرات
روزشمار فاطمیه
روزشمار غدیر
روزشمار محرم عاشورا