خدا یا در لحظه نبودنم غافل از من نبوده ای
و من در لحظه لحظه بودنم به یادت نبوده ام

اسباب نزول بازگشت به دانستنی های قرآنی
ثبت شده در تاریخ 22-دی-1392 -- تعداد بازدید : 2548 بار

اسباب نزول

همانگونه که می دانیم ، قرآن تدریجا و در مناسبتهای مختلف در طول بعثت نازل شده است . بسیاری از آیات بر حسب اقتضا ( به هنگام وقوع حادثه ، پیش آمدن مشکلی یا در پاسخ به سوالی که از حضرت رسول صلوت الله علیه و آله می شد ) نازل گشته است . این زمینه ها و شرایط را (( اسباب نزول )) یا ((شان نزول )) نامیده اند .

پر واضح است که آیات نازل شده در هر مناسبتی ، به همان حادثه و مناسبت نظر دارد . پش اگر ابهام یا اشکالی در لفظ یا معنای آیه پدید آید ، می توان با شناخت حادثه و شرایط زمان نزول ، معنای آیه را روشن کرد . بنابر این برای دانستن تفسیر کامل هر آیه ، باید به شان نزول آن روج کرد .

سبب نزول و شان نزول

چه فرقی میان این دو عبارت وجود دارد ؟ شان نزول اععم از سبب نزول است ؛ هر گاه به مناسبت جریانی درباره شخص یا حادثه ای – خواه در گذشته ، حال و یا آینده – یا درباره فرض احکام ، آیه یا آیاتی نازل شود ، همه این موارد را شان نزول آن آیات می گویند ، ( مثلا می گویند که فلان آیه درباره عصمت انبیا یا عصمت ملائکه نازل شده است . ) اما ((سبب نزول )) ، حادثه یا پیشامدی است که متعاقب آن ، آیه یا آیاتی نازل شده است ؛ به عبارت دیگر آن پیشامد باعث و موجب نزول گردیده است .

تنزیل و تاویل

در اصطلاح گذشتگان ، ((تنزیل)) بر مورد نزول گفته می شود . این مورد می تواند یک واقعه خاص باشد که آن واقعه سبب نزول آیه شده است ؛ ولی ((تاویل )) مفهوم عامّی است که از آیه برداشت می شود و قابل انطباق بر جریانات مشابه است . در برخی تعابیر به این دو اصطلاح (( ظهر و بطن )) نیز گفته می شود که ظهر همان تنزیل و بطن همان تاویل است ؛ چراکه ظاهر آیه همان مورد نزول را می رساند و در بطن آیه مفهوم گسترده تری نهفته است . فضیل بن یسار درباره حدیث معروف (( ما فی القرآن آیه اّلا و لها ظهر و بطن ؛ در قرآن آیه ای نیست مگر آنکه ظاهر و باطنی دارد )) که از پیامبر اکرم صلوت الله علیه و آله نقل شده است ، از امام صادق علیه السلام سوال کرد . حضرت در جواب فرمود : (( ظهر همان مورد نزول آیه است و بطن ، تاویل آن . برخی در گذشته اتفاق افتاده و برخی هنوز نیامده است . فرآن { پیوسته زنده و جاوید و قابل بهره گیری است } و مانند آفتاب و ماه در جریان است )) . در حدیث دیگر می فرماید : (( ظهر ، کسانی را در بر می گیرد که آیه درباره آنان نازل شده است و بطن کسانی را شامل می شود که کرداری مانند کردار آنان داشته باشند . ))

منابعی که امروزه در دست داریم و برای دستیابی به اسباب نزول مورد استفاده قرار می گیرند و تا حدودی قابل اطمینانند ، عبارتند از : جامع البیان طبری ، الدارالمنثور سیوطی ، مجمع البیان طبرسی ، تبیان شیخ طوسی ، اسباب النزول واحدی و لباب النقول سیوطی .

البته در این نوشته ها (( صحیح و سقیم )) در هم آمیخته و باید با کمال دقت در آنها نگریست . تشخیص درست از نادرست به یکی از راه های زیر امکان دارد :

الف ) باید سند روایت ، به ویژه آخرین کسی که روایت به او منتهی می شود مورد اطمینان باشد ؛ یعنی یا معصوم باشد یا صحابی مورد اطمینان ، مانند : عبدالله بن مسعود ، ابی بن کعب و بن عباس ک که در قرآن سر رشته داشته و مورد قبول امّـت بوده اند – و یا اینکه از تابعین عالی قدر باشد ، مانند : مجاهد ، سعید بن جبیر و سعید بن مسیّب – که هرگز از خود چیزی نمی ساختند و انگیزه دروغ پردازی نداشتند - .

ب ) باید تواتر یا کثرت نقل روایت ثابت شده باشد ؛ یعنی روایت گرچه با الفاظ مختلف ، مضمونا متحد باشند و در صورت اختلاف در مضمون ، قابل جمع باشند . در این صورت اطمینان حاصل می شود که خبر مذکور صحیح است .

ج ) باید روایتی که درباره سبب نزول آیات وارد شده است ، باید به طور قطعی اشکال و ابهام را رفع کند ؛ که این خود شاهد صدق آن حدث خواهد بود ، گرچه از لحاظ سند – به اصطلاح علم حدیث – روایت صحیح نباشد .

منبع : علوم قرآنی ( آیت الله محمد هادی معرفت )

بخش نظرات
روزشمار فاطمیه
روزشمار غدیر
روزشمار محرم عاشورا