خدا یا در لحظه نبودنم غافل از من نبوده ای
و من در لحظه لحظه بودنم به یادت نبوده ام

نزول وحی بازگشت به دانستنی های قرآنی
ثبت شده در تاریخ 20-دی-1392 -- تعداد بازدید : 1700 بار

 

نزول وحی


آن گونه که از قرآن استنباط می شود ، حکمت تدریجی بودن نزول قرآن ، آن است که پیامبر اکرم صلوت الله علیه و آله و مسلمانان احساس کنند همواره مورد عنایت خاص پروردگار هستند و پیوسته رابطه آنان با حق تعالی استوار است . چنانکه آیات وحی در موقعیت های بسیاری موجب دلگرمی پیامبر صلوت الله علیه و آله بوده است .


آغاز نزول


طبق نص صریح قرآن ، نزول قرآن در ماه مبارک رمضان و در شب قدر بوده است :


سوره بقره آیه 185 : شَهْرُ رَمَضانَ الَّذي أُنْزِلَ فيهِ الْقُرْآنُ هُدىً لِلنَّاسِ وَ بَيِّناتٍ مِنَ الْهُدى‏ وَ الْفُرْقانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْکُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَ مَنْ کانَ مَريضاً أَوْ عَلى‏ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ يُريدُ اللَّهُ بِکُمُ الْيُسْرَ وَ لا يُريدُ بِکُمُ الْعُسْرَ وَ لِتُکْمِلُوا الْعِدَّةَ وَ لِتُکَبِّرُوا اللَّهَ عَلى‏ ما هَداکُمْ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ

ماه رمضان [ همان ماه ] است که در آن ، قرآن فرو فرستاده شده است ، [ کتابی ] که مردم را راهبر ، و [ متضمّن ] دلایل آشکار هدایت ، و [ میزان ] تشخیص حق از باطل است. پس هر کس از شما این ماه را درک کند باید آن را روزه بدارد ، و کسی که بیمار یا در سفر است [ باید به شماره آن ، ] تعدادی از روزهای دیگر [ را روزه بدارد ] . خدا برای شما آسانی می خواهد و برای شما دشواری نمی خواهد تا شماره [ مقرر ] را تکمیل کنید و خدا را به پاس آنکه رهنمونیتان کرده است به بزرگی بستایید ، و باشد که شکرگزاری کنید.

 

شب قدر در نزد امامیه ، میان دو شب 21و23 ماه مبارک رمضان مردد است ؛ شیخ کلینی از حسان بن مهران روایت کرده که می گوید : از مام صادق علیه السلام پرسیدم : شب قدر کدام است ؟ فرمود : (( آن را در یکی از دو شب 21و23 جست جو کن )) . زراره از امام صادق علیه السلام روایت کرده که فرمود : (( شب 19 شب تقدیر است ، شب 21 شب تعیین و شب 23 شب ختم و امضای امر است )). شیخ صدوق می گوید (( مشایخ ما اتفاق نظر دارند که لیله القدر ، شب 23 ماه رمضان است .


سه سال تاخیر


آغاز وحی رسالی ( بعثت ) در 27 ماه رجب ، 13 سال پیش از هجرت (609 میلادی ) بود ، ولی نزول قرآن به عنوان کتاب آسمانی ، سه سال تاخیر داشت . این سه سال را به نام ( فترت ) می خوانند . پیامبر صلوت الله علیه و آله در این مدت ، دعوت خود را سرّی انجام می داد تا آیه ی 94 سوره حجر : 


فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِکينَ 

پس آنچه را که بدان امر می شوی آشکارا بیان کن و از مشرکان روی برتاب. 


نازل شد و دستور اعلان دعوت را دریافت کرد . ابو عبدالله زنجانی می گوید : پس از نزول آیه ی یک سوره علق :اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذي خَلَقَ

تا مدت سه سال قرآن نازل نشد و این مدت را فترت وحی می نامند . سپس قرآن به صورت تدریجی نازل گردید .


مدت نزول :


مدت نزول تدریجی قرآن 20 سال است : نزول قرآن سه سال بعد از بعثت آغاز شد و تا آخرین سال حیات پیامبر صلوت الله علیه و آله ادامه داشت . در اینجا سه پرسش مطرح می شود :


 1 – چگونه نزول قرآن یا نزول آن در شب قدر بوده است در حالی که بعثت پیغمبر صلوت الله علیه و آله در 27 رجب با پنج آیه ی اول سوره علق آغاز شد ؟



2 – اگر اولین آیات یا اولین سوره نازل شده بر پیامبر صلوت الله علیه و آله سوره علق و پنج آیه ابتدای آن است ، پس چرا به صوره ((فاتحه الکتاب )) می گویند ؟



3 – چگونه نزول قرآن در شب قدر انجام گرفته است در حالی که قرآن در مدت 20 سال به تدریج و در مناسبت های گوناگون ، نازل شده است ؟



پاسخ سوال اول : آغاز نزول قرآن سه سال پس از بعثت بوده است و 5 آیه ی اول سوره علق که در زمان بعثت نازل گشته ، عنوان قرآن نداشته است ؛ بلکه پس از آنکه سوره به طور کامل نازل شد ، عنوان قرآن پیدا کرد . نزول قرآن زمانی آغاز شد که آیه ی 94 سوره حجر (( فاصدع بما تومر .. )) نازل گردید پیامبر صلوت الله علیه و آله به دعوت علنی ، ماموریت یافت . از آن زمان به بعد ، پیوسته آیات و سوره های قرآن نازل می شد .



پاسخ سوال دوم : اگردر زمان حیات پیامبر صلوت الله علیه و آله ، نام ((فاتحه الکتاب )) را به سوره حمد اطلاق کرده باشند ، به آن دلیل است که این سوره ، اولین سوره ی کاملی است که بر و پیامبر صلوت الله علیه و آله نازل شده است . علاوه بر آن در برخی روایات آمده است که همان روز اول بعثت ، جبرئیل علیه السلام نماز و وضو را طبق آیین اسلام به پیامبر صلوت الله علیه و آله تعلیم داد . بنابراین باید سوره ی حمد نیز به طور کامل نازل شده باشد ؛ زیرا :



(( لا صلاه الّا بفاتحه الکتاب ؛ هیچ نمازی بدون خواندن فاتحه الکتاب پذیرفته نیست ))



پاسخ سوال سوم : درباره ی نزول قرآن در شب قدر و تعارض آن با نزول تدریجی قرآن در مدت 20 سال حیات پیامبر صلوت الله علیه و آله گفت و گوهای بسیاری وجود دارد و آرای مختلفی در این زمینه عرضه شده است که برخی از آن را در ذیل می آوریم :



نظر اول ( شیخ مفید ) : آغاز نزول قرآن در شب قدر بوده ( نه نزول تمام قرآن ) ، چنانکه از ظاهر آیه ی 185 سوره بقره :شَهْرُ رَمَضانَ الَّذي أُنْزِلَ فيهِ الْقُرْآنُ هُدىً لِلنَّاسِ وَ بَيِّناتٍ مِنَ الْهُدى‏ وَ الْفُرْقانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْکُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَ مَنْ کانَ مَريضاً أَوْ عَلى‏ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ يُريدُ اللَّهُ بِکُمُ الْيُسْرَ وَ لا يُريدُ بِکُمُ الْعُسْرَ وَ لِتُکْمِلُوا الْعِدَّةَ وَ لِتُکَبِّرُوا اللَّهَ عَلى‏ ما هَداکُمْ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ

به دست می آید .


بیشتر محققین این رای را برگزیده اند ؛ زیرا معاصرین نزول آیه ، از واژه ی قرآن ، قرآن کامل را نمی فهمیدند . علاوه بر آن مواردی هست که نمی تواند یکجا و در یک شب نازل شده باشد ؛ مثلا در قرآن از گذشته ای خبر می دهد که نسبت به اولین شب قدر ، آینده ی دور محسوب می شود . برای مثال :


سوره آل عمران آیه 123 : وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ




این قبیل آیات در قرآن بسیار است و اگر نزول آن در اولین شب قدر بوده باشد ، می بایست به صورت مستقبل می آمد ؛ و گرنه سخن ، از ظاهر حقیقت به دور خواهد بود .


علاوه بر استدلال مذکور ، در قرآن آیات ناسخ و منسوخ ، عام و خاص ، مبهم و مبیّن بسیار است . در حالی که مقتضای ناسخ بودن ، تاخیر زمانی آیات ناسخ از منسوخ است . همچنین بیان مبهم توسط آیات دیگر ، مستلزم فاصله زمانی است . پس هرگز معقول نیست که قرآن موجود ، یکجا نازل شده باشد .


نظر دوم : گروهی معتقدند که در شب قدر هر سال ، آن اندازه از قرآن که نیاز سال بود یکجا بر و پیامبر صلوت الله علیه و آله نازل می شد ، سپس در طول سال نیز همان آیات به تدریج و بر حسب مناسبتها و پیش آمدها نازل می گردید . بر این فرض ، مقصور از شهر رمضان و لیله القدر ، یک رمضان و یک لیله القدر نیست ، بلکه ی همه ی ماههای رمضان و همه شبهای قدر منظور است .


نظر سوم : گروهی معتقدند که قرآن دو نزول داشته است : نزول دفعی ( یکجا ) و نزول تدریجی ؛ به عبارت دیکر درشب قدر همه قرآن یکجا بر پیامبر صلوت الله علیه و آله نازل شده ، سپس در طول مدت نبوّت ، دوباره به تدریج نازل گشته است .


منشا این نظر ، روایتی است که در این باره آمده است ؛ طبق روایت اهل سنت ، قرآن یکجا از عرش بر آسمان اول و در جایگاهی به نام (( بیت العزّه)) نازل گردید ، اما در روایت شیعه آمده است که قرآن از عرش بر آسمان چهارم و در جایگاهی به نام (( بیت معمور )) نازل شد. ( این در مورد نزول دفعی است .)؛ اما نزول تدریجی در طی 20 سال بوده است .

در زمینه نزول دفعی و تدریجی و مفهوم آن ، بزرگانی توجیهاتی دارند که به برخی از آنها اشاره می کنیم :


1 – مقصور از نزول دفعی بر پیامبر صلوت الله علیه و آله در شب قدر ، آگاهی دادن پیامبر صلوت الله علیه و آله به محتوای کلی قرآن است . این تاویل در کلام شیخ صدوق آمده است . او می گوید : (( قرآن با بیان الفاظ و عبارات در آن شب بر پیامبر صلوت الله علیه و آلهنازل نشده است ؛ بلکه صرفا علم به آ« را به او اعطا کردند و پیامبر صلوت الله علیه و آله اجمالا بر محتوای قرآن آگاهی یافت )).


2 – ابوعبدالله زنجانی می گوید : (( روح قرآن که اهداف عالی قرآن است و جنبه های کلی دارد ، در آن شب بر قلب پاک پیامبر صلوت الله علیه و آله تجلی یافت و سپس در طول سال ها بر زبان مبارکش ظاهر گشت )).


3 – علامه طباطبایی (ره) همین تاویل را با بیانی لطیف تر مطرح کرده و فرموده است : (( اساسا قرآن دارای وجود و حقیقتی دیگر است که در پس پرده ی وجود ظاهری خود پنهان و از دید و درک معمولی به دور است . قرآن در وجود باطنی خود از هرگونه تجزیه و تفصیل عاری است . نه جزء دارد و نه فصل ، نه آِه دارد و نه سوره ؛ بلکه یک وحدت حقیقی به هم پیوسته و مستحکمی است که در جایگاه بلند خود استوار و از دسترس همگان دور است .


پس قرآن دارای دو وجود است : الف ) وجود ظاهری در قالب الفاظ و عبارات . ب ) وجود باطنی در جایگاه اصلی خود . لذا قرآن در شب قدر با وجود باطنی و اصلی خود یکجا بر قلب پیامبر صلوت الله علیه و آله فرو آمد . سپس تدریجا با وجود ظاهری خود در فاصله های زمانی و در مناسبتهای گوناگون در مدت نبوت نازل گردید .

منبع : علوم قرآنی ( آیت الله محمد هادی معرفت )
بخش نظرات
روزشمار فاطمیه
روزشمار غدیر
روزشمار محرم عاشورا